Waterloo 1815: drie dagen die een keizerrijk doen kantelen

Opnieuw aan de macht, daarna de tegenstanders scheiden

In het voorjaar van 1815 heropent Napoleons terugkeer aan de macht de oorlog tegen een Europese coalitie. Hij gokt op een snelle overwinning op legers die nog gescheiden zijn. Het National Army Museum benadrukt die redenering: Wellingtons en Blüchers strijdkrachten samen verslaan zou moeilijker zijn dan ze na elkaar treffen. Het grondgebied van het huidige Waals-Brabant wordt een beslissend doorgangsgebied. Dit is dus niet alleen een ontmoeting tussen twee beroemde mannen op een afgelegen veld. Legers, verbindingen en het verhinderen van een gezamenlijke geallieerde actie bepalen de inzet.

De bewaarde kaart van de veldtocht plaatst 18 juni in een opeenvolging. Op de 16e verslaat Napoleon de Pruisen bij Ligny, terwijl Wellington standhoudt bij Quatre Bras. De volgende dag trekt Wellington terug richting Mont-Saint-Jean. Ondanks hun nederlaag houden de Pruisen contact door naar Waver te gaan in plaats van zich definitief te verwijderen. Die richting is even belangrijk als een afzonderlijke gevechtsuitslag: hun mogelijke terugkeer maakt van terugtrekken een belofte van versterking. Waterloo wordt daardoor al voorbereid voordat de eerste aanvallen van de zondag beginnen.

18 juni: een afloop die nog niet vaststaat

De historische collecties van het National Army Museum beschrijven opeenvolgende Franse aanvallen, mislukte cavaleriecharges tegen infanterie in carré, de inname van La Haye Sainte en de komst van de Pruisen. De laatste aanval van de Garde keert de situatie niet; het Franse leger wijkt. Dat verloop verklaart de geallieerde overwinning zonder haar tot één nationaal uniform te beperken. Het maakt ook duidelijk dat een positie uiterst kwetsbaar kan worden voordat zij standhoudt. Hoogteverschillen, boerderijen en verbindingen tussen de strijdkrachten hebben daarbij een heel concrete betekenis.

Het gevolg reikt verder dan één dag: Napoleons keizerlijke macht stort in en zijn levensloop eindigt in ballingschap op Sint-Helena. Die ommekeer mag de doden, gewonden en bewoners midden in het geweld niet onzichtbaar maken. Een legerkaart vat richtingen samen, maar toont niet wat een bezet huis, een vertrapt veld of het wachten op nieuws voor een gezin betekende. Het streekverhaal wordt rijker wanneer die menselijke kant aanwezig blijft. Daarvoor zijn geen verzonnen getuigenwoorden nodig en hoeft het oorlogsgeweld geen spektakel te worden.

De gebeurtenis en de beelden die blijven

De Waterloomedaille van het Metropolitan Museum of Art verandert de schaal: een bronzen object van 37 millimeter, in 1815 gemaakt door Thomas Wyon the Younger. Het voorwerp behoort tot de periode. De foto is een recente documentaire reproductie, geen opname van het gevecht. Een overwinning wordt al snel iets dat bewaard en doorgegeven kan worden. Dit kleine stuk vertelt daarom iets anders dan de legerbewegingen: hoe een materiële herinnering ontstaat, met een herkenbare maker, datum en collectie. Het onderschrift maakt dat onderscheid duidelijk.

Ook de Leeuwenheuvel, volgens het dossier van het slagvelddomein gebouwd tussen 1824 en 1826, hoort bij de tijd na de oorlog. Hij was op 18 juni geen hindernis voor de strijdende legers. De foto uit 2018 toont een herdenkingslandschap dat verschilt van het gevechtslandschap. Voor een hedendaagse ontdekking verbindt de informatie van Waterloo 1815 musea, erfgoed en wandelen. Toegang en bezoekvoorwaarden verdienen controle voor vertrek. Openbare paden bieden al voldoende ruimte om de historische diepte van dit landschap te ervaren.

Foto’s en credits

Foto 1 — De Leeuwenheuvel op 8 september 2018. Het herdenkingsmonument is van na de veldslag van 1815. Flocci Nivis · CC BY 4.0 · Bron.

Foto 2 — Object uit de periode: bronzen Waterloomedaille uit 1815, Thomas Wyon the Younger, Metropolitan Museum of Art X.14.11. Een foto van het object, geen gevechtsscène. Thomas Wyon the Younger (médailleur) ; The Metropolitan Museum of Art (photographie) · CC0 1.0 · Bron.